Şifalı Bitkiler

Şifalı Bitkiler

TOPRAKTAN SOFRAYA MUTFAĞIN ŞİFALI BİTKİLERİ

Defne, biberiye, fesleğen, reyhan, kekik, nane… Saymakla bitmez mutfakların şifalı bitkileri. Yemeklerinize kattıkları lezzetin yanı sıra sağlığa faydaları ile de zahmet edip yetiştirmeye değerler.

Her zaman el altında bulunması gereken şifalı bitkileri bahçede, hatta balkonda bile rahatlıkla yetiştirmek mümkün. Biraz daha ileri giderek, balkonunuz dahi yoksa iç mekân bitkisi olarak da yetiştirileceğinizi belirtmek istiyoruz bu baharatları. Yararlı olduğu kadar dekoratif görünüşlü olan bu bitkilerden çok sevimli bir çiçek bahçesi yapılabilir. Bol güneşli bir pencere ihtiyacınız olan tek şeydir. Büyük balkon ve teraslarda daha zengin çeşitlerle yetiştirmek mümkündür. Hatta bahçe olsa bile mutfağa yakın bir yerde saksı içinde baharat yetiştirilebilir. Böylece kış aylarında saksılar korunaklı bir yere alınarak bu bitkilerden ürün alımına devam edilebilir. Sulama ve bakımı kolay olur. Büyük saksılara farklı baharatlar bir arada dikilebilir. Ancak her çeşidin ayrı saksılarda yetiştirilmesi daha iyi olur. Farklı bakım ve sulama gerektirenlerin bakımı böylece kolaylaşır. Bahçede yahut balkonda, çeşitli boylarda toprak veya plastik saksılar kullanılabilir. Toprak saksılar suyu çabuk buharlaştırdığı için kekik gibi az su isteyen bitkiler dikilebilir. Çilek saksısı denilen ve birçok gözlere sahip saksılar kısıtlı alanlar için idealdir. Evde bulunan eski kaplar da kullanılabilir. Her saksının dibine birkaç delik açılır. Bir tabaka çakıl veya küçük taşlar yerleştirilir.

Dış mekan saksı bitkileri için satılan hazır topraklar ekim için uygundur. Saksı bitkilerinde bahçe toprağı katiyen kullanılmamalıdır. Baharatların çoğu fazla gübre istemez. İlk dikim yapıldığında kullanılan hazır toprak yeterince zengin olduğu için 2 ay kadar gübre eklenmez. Bahçede kullanılan tabii gübreler saksı bitkileri için uygun değildir. Bu yüzden ilerleyen zamanda eksilen besin maddelerini saksı bitkilerine uygun gübrelerle sağlamak gerekir. Bunlar genelde uzun yarayışlı granül veya sulama suyuna eklenerek kullanılan likit besinlerdir. Baharatlar yenecek nesneler olduğu için bu tarz suni besinler kullanılmak  istenmeyebilir.

Bu durumda özel olarak hazırlanmış, paketlenmiş organik gübreler kullanmak mümkündür. Besin kullanımı aşırı olmamalıdır. Gerekli hijyen sağlandığı taktirde baharatlar zararlılardan pek etkilenmez. Hazır alınan topraklarda yabani ot tohumları bulunmaz. Eski saksılar kullanılıyorsa önceden sıcak su ile iyice temizlenmelidir. Yaprak bitleri için ev yapımı ilaçlar kullanılabilir. Mantardan etkilenmemeleri için ortam yeteri kadar havadar olmalıdır. Saksılar çok sık yerleştirilmez. Eski model demir çiçeklikler kullanılabilir.

Aynı saksıda çok sık çıkan fideler mutlaka seyreltilmelidir. Yoksa sıhhatsiz büyür ve çabucak ölürler. Aynı bitkiden fazla sayıda gerekmiyorsa bitkilerin hazır fide olarak, kök sürgünü veya çeliklerinden yetiştirilmesi daha pratik olur (maydanoz ve dereotu hariç). Mevsimlik bitkiler mümkünse her defasında taze toprağa ekilir. Ömürlü olan baharatlarda ise saksı değişiminden ziyade, 2-3 yılda bir tazelenmeleri daha pratik olur. Çalı formundaki bu bitkiler zamanla uzayıp şekilsiz bir hale geldiklerinde taze çeliklerinden üretilen yeni bitkilerle değiştirilir. Nane, ömürlü reyhan, melisa, kekik kök sürgünlerinden yetiştirilir.

Aşırı sulama bitki ölümünde baş sebeptir. Sulamadan önce toprağın hafifçe kurumasına izin verilmelidir. Çok yıllık çalı türü baharatların 3/1’den fazlası bir defada kesilmemelidir.

sifali-bitkiler-1

BİTKİ HASTALIKLARI

Başlıca problem kabuklu ve unlu bitlerdir. Görülür görülmez tedbir alınmalıdır. Bitki sabunlu su ile yıkanırcasına ilaçlanır veya alkole batırılan pamuklu bir çubukla böcekler temizlenir. Birkaç kere tekrarlanması gerekir. İlaç olarak “malathion” iyi gelir ancak bunun zehirli bir madde olduğu göz önünde  bulundurulmalıdır.

Bitkilerin sağlıklı büyümesi için alınacak tedbirler: 

Aşırı sulama bitki ölümünde baş sebeptir. Sulamadan önce toprağın hafifçe kurumasına izin verilmelidir. Çok yıllık çalı türü baharatların 3/1’den fazlası bir defada kesilmemelidir. Tepe filizleri sık sık toplanırsa bitki daha yoğun ve sık büyür, sağlıklı olur. Bitkiler için havadar bir mekân seçilir. Saksılar biraz mesafeli yerleştirilir. Aynı saksıda fazla sayıda bitki bulundurulmaz.

FESLEĞEN

Saksıda yetiştirilmesi kolaydır ve birçok evde yetiştirilmektedir. Özellikle top fesleğen denilen küçük yapraklı cinsi daha çok süs bitkisi olarak tanınmıştır. Zengin, kumlu-humuslu toprakları çok sever. Tohumları ılık bir yerde ekilir. Çıkan fideler küçük saksılara taşınır. Fazla güneş alırsa çabucak çiçeklenir ve formunu kaybeder. Süs için yetiştirilenlerin tomurcukları görüldükçe koparılmalıdır. Fesleğen özellikle makarna soslarına çok yakışır. Daha pek çok yemekte taze ve kuru olarak kullanılabilir. Baharat olarak kullanılmak isteniyorsa hafif gölgeye 30 cm. aralıklarla ekilir. Çiçeklenince biçilerek kurutulur.

BİBERİYE

Bu bitkinin Latince adı, “rosmarinus officinalis”dir ve deniz nemi anlamına gelir. Çünkü biberiye genellikle deniz kıyısında yetişir. Biberiye, antik Romalılar tarafından tütsü olarak kullanılırdı ve bir efsaneye göre Hz. İsa bebekken bir biberiye çalılığının altında korunmuştu. Devamlı bol güneşi sever. Güzel kokulu sivri yaprakları, mavimsi çiçekleri oldukça hoştur. Dalları çabucak uzayıp ağaçlaşmaya meyillidir. Sık sık makasla hafifçe budanarak kontrol altında tutulur. Yüksekliği 60 cm.den fazla olmamalıdır. Fide saksıda satın alınır. En kısa zamanda yeterli büyüklükte bir saksıya alınmalıdır. Şifalı bitkiler olarak kullanılır.

Devamlı yeşil olan defnenin yaprakları yıl boyunca et ve balık yemeklerinde kullanılabilir. Yapraklar taze iken aroması biraz acımsıdır. Kurutulunca acısı  kaybolur. Hafif gölge balkonlar için idealdir.

sifali-bitkiler-2

SAKSIDA YETİŞTİRİLEBİLEN BAHARATLAR

DEFNE (Laurus nobilis)

Defne farklı özellikleri ile saksıda yetiştirmeye son derece uygun bir bitkidir. Tabii şartlarda orta boylu bir ağaç olan defne, derin budamaya elverişli olması ile rahatlıkla kontrol altında tutulabilir. Tek gövdeli ağaç veya çalı şeklinde büyütülebilir. 150-180 cm. yükseklikte tutulması yeterlidir. Saksısı en az 30-40 cm yükseklik, 40-45 cm. çapta olmalıdır. Yaz aylarında bolca sulanır. Kışın su azaltılır. İklim fazla sert ise kışın soğuktan korunması gerekir. Bununla beraber, soğuktan yaprakları kavrulsa bile baharda tekrar yeşerir. Devamlı yeşil olan defnenin yaprakları yıl boyunca et ve balık yemeklerinde kullanılabilir. Yapraklar taze iken aroması biraz acımsıdır. Kurutulunca acısı kaybolur. Hafif gölge balkonlar için idealdir. Aşırı güneşten rahatsız olur. İç mekân bitkisi olarak aşırı sıcak olmamak kaydı ile havadar ve güneşli bir pencere önünde yetiştirmek mümkündür.

KEKİK

Kekik bol güneşli, iyi drenajlı yerlerde yetişir. Kekik tohumları ilkbaharda kumlu toprağa serpilir. Kolayca çimlenirler. Toprağı hafif kumlu olmalı, aşırı gübre ve su vermekten kaçınılmalıdır. Aşırı sulama çürümesine sebep olur. Toprağı hafifçe kuruyunca sulanmalıdır. Asma saksılara yakışır. Soğuktan pek etkilenmez. Yaz, kış taze olarak kullanılabilir. Kurutmak için çiçek kafaları bir miktar yaprakla birlikte biçilir.

ADAÇAYI

Kadife gibi yumuşak, grimsi yaprakları ile oldukça dekoratif bir bitkidir. Yaz başlarında mavimsi- mor çiçekler açar. Adaçayı, drenajı iyi, güzelce işlenmiş topraklara ekilir. Soğuktan korktuğu için bol güneşli ve rüzgardan korunmuş bir yer seçilmelidir. Gençken sıkça sulanır. İleriki yıllarda fazla su istemez. Kurağa dayanıklıdır. Bitkiler yılda 1-2 defa hafifçe biçilir ve kurutulur. Derin biçilmesi bitkiye zarar verebilir. Bu işlem, bitki çiçeğe durmadan önce yapılmalıdır. Taze yaprakları sıkça toplanarak kurutulur. Fide olarak satın almak en iyi yoldur.

Adaçayı saymakla bitmeyecek kadar çok şifalı özelliklere sahiptir. Çay halinde düzenli olarak içilmesinde fayda vardır. Zararlı toksinlerin vücuttan atılmasını sağlar. Karaciğeri temizler. Hafızayı güçlendirir. Kan şekerini düşürür. İdrar yolu enfeksiyonunun tedavisine yardımcı olur. Aşırı terlemeyi azaltır. Bronşit ve astım belirtilerini hafifletir. Ağız yaralarının tedavisinde kullanılır. Beyin fonksiyonlarını geliştirir.

REZENE

Rezene sulak yerlerde kendiliğinden yetişir. Derin, kumlu- humuslu toprakları sever. Görünüşü dereotuna benzer, ancak rezene daha uzun ömürlüdür. Kuvvetli bir kokusu vardır. Her ilkbaharda iri ve soğanımsı kökünden tekrar yeşerir. Saksısı büyük ve derince olmalıdır. Boylu olduğu için destek gerektirebilir. Tohum ve çelikle yetişir. Tohumlar tam olgunlaşmadan toplanır ve kurutulur. Rezene tohumları çay olarak veya hamurişlerinde kullanılır. Yeşilliğinden yemek ve salata yapılır. Çayı bebeklere bile verilebilen şifalı bir bitkidir.

Anadolu’da merzengüş de denilen mercanköşk, humuslu toprağı, bol güneş ve sıcağı sever. Kışın ev bitkisi olarak yetiştirilebilir. Saksıda çok güzel yetişir. Çalı formunda büyür.

NANE

İkbaharda bol gübre ile işlenmiş toprağa 20-30 cm. ara ile dikilir. Toprak altında yayılan kökleri ile kalıcı bir bitkidir. Yarı gölgede yetişebilir. Nane suyu çok sever. Kurakta verimsizdir. Tazeliğini koruması için sık sık hafifçe biçilir (yılda 3-4 kere çiçeğe durmadan önce). Birkaç yılda bir kökünden sökülerek taze kökleri tekrar seyrekçe dikilmek sureti ile yenilenir. Kışa doğru tekrar yanmış gübre verilerek soğuktan korunmalıdır. Bitkiye nane böceği denilen bir böcek musallat olabilir. Bunlar elle toplanarak yok edilmelidir. Sağlık açısından ilaçlama yapmamalıdır.

MERCANKÖŞK

Anadolu’da merzengüş de denilen bu bitki, humuslu toprağı, bol güneş ve sıcağı sever. Soğuktan korkar. Kışın ev bitkisi olarak yetiştirilebilir. Kenarları dişli mor yapraklı olanı son derece dekoratiftir. Saksıda çok güzel yetişir. Kalıcı ve yıllık türleri vardır. İçmekân bitkisi olmaya elverişlidir. Çalı formunda büyür. 40-50 cm. kadar boylanır. Et yemekleri ve çorbalarda, sucuk yapımında çok kullanılır. Taze yenebilir. Tomurcukları açmadan hemen önce biçilerek kurutulur.

Yüzyıllardır yemeklerde, çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılan mercanköşk Antik Yunan ve Roma’da mutluluğun sembolü olarak görülüyordu. Mercanköşk ile hazırlanan çay ise daha çok antispazmodik, gaz giderici, terletici ve idrar söktürücü olarak kullanılıyor. Bağışıklık sistemini güçlendirir Hazımsızlığa iyi gelir. Kuru öksürüğü geçirir. Sindirime yardımcı olur. Astıma iyi gelir. Romatizma ağrılarını hafifletir. Diş ağrısı, baş ağrısı gibi ağrıları hafifletir.

Melisa, saksıda çok güzel yetişir. Temmuz ayında küçük beyaz çiçekler verir. Kışın soğuktan korunabilirse yıl boyunca yeşil kalır. Tohumları kış sonunda örtü altına ekilir. 3-4 hafta sonra çimlenir.

sifali-bitkiler-3

MAYDANOZ

Saksıda maydanozu tohumla yetiştirmek kolaydır. İç mekânda Şubat ve Mart ayında ekilebilir. Dışarıda ekilecekse Nisan başları iyidir. Hazır toprakla doldurulmuş bir saksı veya çiçekliğe tohumlar seyrekçe serpiştirilir. Üzeri bir miktar toprak serpilerek örtülür. Avuç içiyle hafifçe bastırarak toprağı sıkıştırılır. Tohumlar çıkıncaya kadar sulanır. Çıkmaları bir ay sürebilir. Toprak daima nemli tutulmalıdır. Fideler sık çıkarsa biraz seyreltilir. 4-5 yapraklı olduklarında makasla biçilirse çabucak güçleneceklerdir. Soğuk bölgelerde kışın üzeri örtülür veya sonbaharda örtü altına yeniden tohum ekilir. Saksıda yetiştirmek için “frenk” maydanozu denilen kıvırcık maydanoz cinsi daha uygundur. Her yıl yeniden ekilmelidir.

DEREOTU

Maydanoz gibi ekilir. Mevsimlik olduğu için çabuk geçer. Küçük saksılara her 4-5 haftada bir tohumlar azar azar serpilirse evde yıl boyunca dereotu bulunur. Yarı gölgeyi ve suyu çok sever. Ayazlar başlayınca kapalı mekânda yetiştirilmeye devam edilir. Çok çabuk tohuma kalkar. Bu yüzden ilk ve sonbahar arasında birkaç kere ekilmesi iyi olur. Kış için örtü altında yetiştirilebilir.

MELİSA-OĞULOTU

Çok dallı, beyaz çiçekli, yaprakları ince ve yumuşak tüylerle kaplı, limon kokulu, otsu bir bitkidir. Bu şifalı bitkiler saksıda çok güzel yetişir. Temmuz ayında küçük beyaz çiçekler verir. Kışın soğuktan korunabilirse yıl boyunca yeşil kalır. Tohumları kış sonunda örtü altına ekilir. 3-4 hafta sonra çimlenir. Fideler yeteri kadar büyüdüğünde 30-40 cm. aralıklarla şaşırtılır. Fide olarak da alınabilir. Ilık ve rutubetli ortamlardan hoşlanır. Suyunu eksik etmemeli, yabani otlar ayıklanmalıdır. Melisa yılda üç defa biçilebilir. Kararmaması için derhal havadar ve gölge bir yere serilerek kurumaya bırakılmalıdır. Yapraklarında elde edilen melisa yağı çeşitli amaçlarla kullanılmaktadır.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Required fields are marked *

*


× sekiz = yirmi dört